Marcin Borelowski „Lelewel” i ziemia biłgorajska
Rzemieślnik z pochodzenia, dowódca z talentu i jeden z najbardziej rozpoznawalnych partyzanckich przywódców południowej Lubelszczyzny. Jego oddział szczególnie mocno zapisał się w historii okolic Biłgoraja, gdzie lasy, wzgórza i wsparcie miejscowej ludności tworzyły naturalne zaplecze dla walk powstańczych.
Biografia
Borelowski nie był zawodowym wojskowym. Wywodził się z rodziny rzemieślniczej, uczył się w Chrzanowie i Krakowie, pracował jako blacharz oraz majster studniarski, a mimo to wyrósł na jednego z najbardziej energicznych dowódców powstania styczniowego.
Marcin Borelowski pochodził z rodziny Karola Borelowskiego i Agnieszki z domu Noworyt. Po nauce w szkole wydziałowej w Chrzanowie zdobywał fach blacharza w Krakowie. W patriotycznej atmosferze dorastał bardzo wcześnie: jako siedemnastolatek zaangażował się już w wydarzenia związane z powstaniem krakowskim, a później brał udział w działaniach niepodległościowych również w latach 1848.
Po okresie krakowskim osiadł w Rzeszowie, następnie od 1859 roku działał w Warszawie. Organizował środowiska rzemieślnicze, pomagał w gromadzeniu broni i współtworzył manifestacje patriotyczne poprzedzające wybuch powstania styczniowego. Pseudonim „Lelewel” przyjął od nazwiska Joachima Lelewela, historyka i symbolu polskiej myśli niepodległościowej.
Szlak walk
Choć jego działania obejmowały szerszy obszar województw podlaskiego i lubelskiego, to właśnie okolice Biłgoraja należą do najlepiej zapamiętanych etapów tej kampanii.
24 marca 1863 roku oddział Borelowskiego poniósł ciężkie straty w starciu z liczniejszym przeciwnikiem. Był to ważny etap wejścia na południową Lubelszczyznę.
16 kwietnia 1863 roku doszło do walki w lasach koło Borowca i Tarnogrodu. To jedno z najważniejszych starć „Lelewela” na ziemi biłgorajskiej.
24 kwietnia 1863 roku oddział został zaatakowany w lesie między Osuchami a Józefowem. Polegli tam między innymi powstańcy upamiętnieni dziś na miejscowym cmentarzu.
3 września 1863 roku, po połączeniu sił z oddziałem Kajetana Cieszkowskiego „Ćwieka”, „Lelewel” odniósł jedno z najsłynniejszych zwycięstw na Lubelszczyźnie.
6 września 1863 roku, po marszu w stronę Goraja, oddział został osaczony. W tej bitwie Borelowski poległ, a jego kampania dobiegła końca.
Najważniejsze bitwy
Poniższe starcia pokazują charakter jego dowodzenia: szybkie marsze, wykorzystanie leśnego terenu, improwizację i umiejętność odbudowy oddziału nawet po bolesnych stratach.
Około 300 powstańców obozujących na pograniczu lasów biłgorajskich zostało wykrytych przez rosyjskie wojsko wysłane z Tarnogrodu. Według opracowań historycznych siły rosyjskie liczyły około 1000 żołnierzy. Starcie pokazało zarówno przewagę obronnych walorów terenu, jak i trudność utrzymania zwartego obozu w obliczu silniejszego przeciwnika.
Kilka dni po walkach pod Borowymi Młynami oddział „Lelewela” ponownie starł się z Rosjanami. Było to starcie bolesne w skutkach: na cmentarzu w Józefowie upamiętnia się 27 poległych powstańców, wśród nich poetę Mieczysława Romanowskiego, jedną z najbardziej symbolicznych postaci powstania na Roztoczu.
Po powrocie z Galicji Borelowski połączył swój oddział z siłami Kajetana Cieszkowskiego „Ćwieka”. Pod Panasówką, dziś w powiecie biłgorajskim, około 1200 powstańców pokonało liczniejszy oddział rosyjski. Bitwa miała wielkie znaczenie moralne i stała się jedną z najbardziej znanych zwycięskich batalii powstania styczniowego na Lubelszczyźnie.
Zaledwie trzy dni po triumfie pod Panasówką oddział został osaczony w rejonie Sowiej Góry pod Batorzem. Wraz z Polakami walczyli tam również ochotnicy węgierscy. Bitwa zakończyła się klęską, a sam Borelowski zginął podczas odwrotu. Został pochowany w zbiorowej mogile na cmentarzu w Batorzu, który do dziś pozostaje ważnym miejscem pamięci.
Znaczenie
Jego biografia pokazuje, że dowódcą powstania mógł stać się nie tylko oficer z armijnym przygotowaniem, ale również człowiek wywodzący się z warstwy rzemieślniczej i silnie związany z obywatelskim ruchem patriotycznym.
Borelowski był jednym z nielicznych znanych dowódców powstańczych, którzy nie wywodzili się z tradycyjnego środowiska wojskowego ani ziemiańskiego. Jego życiorys łączył fach, działalność społeczną i przywództwo w warunkach wojny partyzanckiej.
Kampania „Lelewela” jest nierozerwalnie związana z krajobrazem Roztocza i ziemi biłgorajskiej. To tutaj szczególnie wyraźnie widać, że powstanie styczniowe było wojną ruchu, ukrycia i improwizacji, prowadzoną z pomocą lokalnych społeczności.
O „Lelewelu” przypominają mogiły, pomniki i tablice w Panasówce, Józefowie i Batorzu, a także ulice nazwane jego imieniem, między innymi w Biłgoraju. Dzięki temu pozostaje żywą częścią historii regionu, a nie tylko postacią z podręczników.
Miał zaledwie 33 lata, gdy zginął. Mimo to jego nazwisko wróciło w rocznicowych obchodach, pieśniach, lokalnych wspomnieniach i badaniach historycznych. W pamięci zbiorowej został jako dowódca nieustępliwy, energiczny i bardzo bliski swoim żołnierzom.